Longread van Mienke Simon Thomas
Leiden staat bekend als de ‘lakenstad’. Dit is zelfs in de Canon van Nederland vastgelegd. Niet helemaal ten onrechte: de lakenproductie was heel lang geleden belangrijk en zorgde er voor dat Leiden in de late Middeleeuwen de tweede stad van Nederland werd. Toch zijn er ook genoeg redenen om Leiden een ‘dekenstad’ te noemen.
In deze stad werden vanaf het einde van de zestiende tot in de jaren 70 van de vorige eeuw dekens gemaakt, tot de opkomst van het dekbed daar vrij abrupt een einde aan maakte. De laatste Leidse deken werd in 1976 geproduceerd. Vooral in de negentiende en begin twintigste eeuw was de Leidse dekenproductie in economische zin belangrijk; de helft van de inwoners van de stad waren afhankelijk van de fabricage van deze dikke, warme, pluizige, wollen dekens.
Vijf jaar geleden werd op initiatief van Helga van Manen de Stichting Leidse Deken opgericht. Deze stichting wil niet alleen het historische ‘Leidse deken-erfgoed” aandacht geven, maar vooral ook weer nieuwe Leidse dekens maken. De verwerking van wol uit eigen land – die prachtige, kwalitatief hoogwaardige en recyclebare grondstof die nu nog in grote hoeveelheden verbrand wordt – is hiervoor een belangrijke motivatie. Sinds vier jaar weeft een enthousiast team van vrijwilligers in hun gestaag uitdijende werkplaats in het centrum van Leiden weer dekens. Zij hebben er het traditionele maakproces van die dekens vertaald in een meer eigentijdse, kleinschalige productiemethode.
Wat design betreft kwamen de oude Leidse dekens gedurende de eerste drie eeuwen van hun productie in Leiden niet veel verder dan streepjes in de kleuren rood, blauw, groen en geel. Pas vanaf het einde van de negentiende eeuw ging men dekens met patronen weven. De Leidse fabrieken noemden deze dekens, waar een moderne jacquardmachine aan te pas kwam: ‘fantasiedekens’. Feitelijk moet je dus concluderen dat Leidse dekens, wat vormgeving betreft, een interessantere geschiedenis hebben dan het Leidse laken, dat in het verleden uitsluitend in effen kleuren geleverd werd.
Dat Nicole Roepers, conservator actuele kunst van Museum De Lakenhal in Leiden, belangstelling kreeg voor een Nieuwe Leidse Deken is dus beslist niet vreemd. Eerder initieerde zij al het project Nieuw Leids Laken, waarbij kunstenaars en ontwerpers van naam werden gevraagd om een eigentijds dessin voor het wollen stof te maken. Museum De Lakenhal en de Stichting Leidse Deken sloegen de handen in 2024 ineen. Roepers benaderde de jonge grafisch ontwerper en creative coder Vera van de Seyp. De geboren en getogen Leidenaar Van de Seyp volgde de KABK in Den Haag en haalde vervolgens een Master als Code Designer aan het Massachusetts Institute of Technology (MIT) in Cambridge in de VS. Op dit moment woont zij in New York en werkt daar als ontwerper en docent. Zoals haar website in een oogopslag laat zien legt Van de Seyp zich helemaal toe op het gebruik van de computer bij het ontwerpen.
De hypermoderne door de computer en AI gegenereerde ontwerpen van Van de Seyp lijken in eerste instantie mijlenver af te staan van de traditionele dekenpatronen. Toch waren de mogelijkheden bij de ambachtelijk werkende Leidse Dekenwerkplaats voor haar groter dan je in eerste instantie zou denken. In hun werkplaats aan het Papegaaisbolwerk staat namelijk sinds bijna twee jaar een zogenaamd ‘fietsweefgetouw’ met een beperkte, maar interessante mogelijkheid om deze met een eenvoudige, met gaatjes geperforeerde, rol te programmeren. Voor Vera van de Seyp was dit gegeven voldoende uitdaging om de opdracht te aanvaarden.
Ter voorbereiding verdiepte Van de Seyp zich in de geschiedenis van de Leidse dekenfabricage. Er bleken veel meer fabrieken te hebben bestaan dan de drie tot vier waarvan er op dit moment nog overblijfselen in Leiden te vinden zijn, zoals Zaalberg, Van Wijk, Scheltema en Zuurdeeg. Vera koos er tien in totaal en zette de namen van deze fabrieken, met hulp van een door haar zelf bedacht systeem, om in tien digitale codes. Deze digitale gegevens combineerde zij met de mogelijkheden van het fietsweefgetouw, wat resulteerde in tien patronen, die in de werkplaats van de Leidse Deken uitgevoerd kunnen worden. Deze patronen werden gekoppeld aan een palet van tien kleuren garens. Ook hiervoor leverde de Leidse Deken de randvoorwaarden: Van de Seyp maakt haar keuze uit de 125 kleuren die de werkplaats beschikbaar heeft.
Het resultaat is een collectie van negen vrolijke dekens met een steeds ander blokpatroon en als patroonnaam de naam van een voormalige Leidse dekenfabriek. De dekens zijn te koop in de winkel van Museum De Lakenhal en in de winkel van Leidse Deken aan het Papegaaisbolwerk 18 in Leiden.
