AI en design, kans of bedreiging? 

Jeroen van Erp

Digitaal | Future concept | Opinie

Opinie van Jeroen van Erp

Het is al twee jaar hét buzzword in de designwereld: AI oftewel artificial intellingence. De grote vraag is hoe ontwerpers, in de breedste zin van het woord, zich moeten verhouden of moeten gaan verhouden tot deze ontwikkelingen. En om maar eens met de conclusie van dit stuk te beginnen, AI helpt je om te ontwerpen maar maakt je geen betere ontwerper. 

AI?
Misschien moeten we eerst even terug naar de basis: wat is AI eigenlijk? Vreemd dat die vraag zelden gesteld wordt in de vele publicaties die er zijn verschenen. Andreas Kaplan en Michael Haenlein kwamen in 2019 met een inmiddels breed gedragen definitie: 

Artificial intelligence is het vermogen van een systeem om externe gegevens correct te interpreteren, van deze gegevens te leren en deze lessen te gebruiken om specifieke doelen en taken te bereiken door middel van flexibele aanpassing.

De drie aspecten die de essentie vatten zijn om te beginnen het vermogen van interpreteren, oftewel conclusies trekken uit data, hiervan te leren en dat het systeem zich op basis hiervan in gedrag aanpast. Het begrip AI wordt inmiddels te pas en te onpas gebruikt maar met voorgaande in gedachten zal het duidelijk zijn dat een heleboel zaken niet AI gedreven zijn alhoewel dat vaak gesuggereerd wordt. Mijn hybride auto, mijn Ziggo box en ook mijn telefoon zijn wel slim maar het zijn geen lerende systemen. Tenminste, nog niet.  

De invloed van AI
Dan even terug naar de gevolgen van AI, het zal duidelijk zijn met alle tools die voorhanden zijn, dat deze ontwikkeling grote gevolgen heeft van hoe wij het beroep van ontwerper, architect, fashion of game designer uitoefenen. AI helpt om taken te versnellen, doordat het bijvoorbeeld in rap tempo met een groot aantal alternatieven voor een oplossing kan komen of de kwaliteit van presentaties kan verbeteren. Prompting is in twee jaar tijd een onmisbare competentie geworden voor de ontwerper. Je moet óf onder een steen hebben gelegen of in hoge mate tech-agnostisch zijn om dit niet te zien. 

Maar ook: AI kijkt altijd naar het verleden, herschikt die kennis, is zich nauwelijks bewust van een toekomstige context en heeft, voor zover we dat nu kunnen na gaan, geen mening of waardenstelsel als basis. 

Er is echter een ander aspect dat een nog wellicht grotere invloed gaat hebben op wat ons als ontwerpers te doen staat: de invloed van AI op de wereld. We hebben gezien dat de digitale revolutie, vanaf pakweg midden jaren 90, de wereld drastisch heeft veranderd. We kunnen de ontwikkelingen ten aanzien van AI zijn in feite beschouwen als een verlengde hiervan. Wat doen we met het gegeven dat in een handomdraai onze klanten al iets voor een probleem hebben bedacht met AI waar ze zelf heel enthousiast over zijn omdat het in hun ogen de puzzel oplost en er best aardig uitziet? Wat doen we met het feit dat agents, de AI zoek robots die zelfstandig kunnen analyseren, acties ondernemen en beslissingen nemen, zoals Google’s Gemini, de wereld van merken, communicatie en producten aan het opschudden zijn? Het is een beweging waarvan de gevolgen nog niet helemaal te overzien zijn, maar dat voor onze opdrachtgevers zaken aan het verschuiven zijn is klip en klaar. 

Onze toegevoegde waarde
Maar wat dan als veel van onze oorspronkelijk taken en skills worden overgenomen door AI? We hebben de afgelopen decennia ervaren dat ambachtelijk ontwerpwerk vergemakkelijkt werd door software – vergeet niet dat we tot aan pakweg midden jaren 90 nog alles met de hand deden. Nog steeds was die ambachtsman/vrouw nodig, om illustraties te maken, om te coderen of 3d renders en animaties te maken, maar dan met behulp van software. Deze taken zullen voor een groot deel door AI gedaan kunnen worden of we dat nou willen of niet.  

De vraag die we als design community moeten zien te beantwoorden is: wat is nu onze toegevoegde waarde in deze AI-gedreven wereld? In de muren van de wereld van het ontwerp zit het discipline denken, wat op haar beurt weer geworteld is in het ambachtelijke denken waarvan we net geconstateerd hebben dat AI die kant van het vak op zijn kop zal zetten. Browse langs academies en universiteiten en je ziet onder het kopje opleidingen, grafisch ontwerpen, animaties, product ontwerpen, fotografie, fashion, interieur, architectuur en nog meer manifestatie geörienteerde bachelors en masters. Het is blijkbaar moeilijk om los te komen van het denken in termen van middelen ontwerpers. Maar als we uitzoomen en kijken naar die waaier aan ontwerpers, wat zijn dan de overeenkomsten, wat is dan de kern? 

Competenties
Ik geloof dat ontwerpers beschikken over drie competenties die we moeten koesteren. Om te beginnen verbeeldingskracht, we zijn in staat om een andere werkelijkheid, een andere toekomst met andere producten en diensten te verbeelden. Daarbij verlaten we graag de gebaande paden waarbij we onze creativiteit inzetten om concepten te creëren die én het verschil maken vanuit een gebruikers of maatschappelijk perspectief én de doelen van onze opdrachtgevers dienen. En om dit alles te bereiken is een derde essentiële persoonlijke kwaliteit nodig: lef! We zijn dus niet bang om van de gebaande paden af te wijken. 

Als we dus kijken naar die kerncompetenties dan is het prettig om te constateren dat AI ze voorlopig alle drie tot op zekere hoogte mist. De verbeeldingskracht van AI is minimaal, de creativiteit is bedrieglijk (namelijk oppervlakkig) en lef ontbreekt. Natuurlijk zullen we om concepten ten uitvoer te kunnen brengen ook specifieke skills moeten hebben zoals het maken van (technische) tekeningen, illustreren of coderen maar laten we daarvoor nou AI kunnen inzetten. 

En dan is er nog iets: de wereld wordt met de dag complexer en schreeuwt om ontwerpkracht. Daarbij liggen de briefings steeds minder op een presenteerblaadje. Steeds meer opdrachtgevers leggen een probleem neer in plaats van een briefing. Ook de grote maatschappelijke opgaven hebben geen kant en klaar pad naar een oplossing. We ontkomen er niet aan om ons te transformeren van ontwerpers van middelen naar ontwerpers van doelen. En laten nou de drie eerdergenoemde kerncompetenties hiervoor uitermate geschikt zijn. Het is bovendien een mooie aanleiding om eens kritisch te gaan kijken naar hoe we ons onderwijssysteem hebben ingericht, daar is trouwens wel haast mee geboden. 

De kern
In de introductie had ik het al verklapt: AI helpt je om te ontwerpen maar maakt je geen betere ontwerper. Technologische ontwikkelingen, en AI is daar bijna de overtreffende trap in, dwingen ons eigenlijk om terug te gaan naar de kern van hoe we als ontwerpers van betekenis kunnen zijn: verbeeldingskracht, creativiteit en lef. Er liggen dus vooral kansen in deze rap veranderende wereld maar dan moeten we ook naar onszelf kijken, naar onze opleidingen en het verhaal dat we vertellen. Laten we lef tonen!  

Beelden gemaakt door Jeroen van Erp met ChatGPT

Meer Jeroen van Erp

Grafisch

Is it good enough…

Jeroen van Erp

11.06.2020
Grafisch

Think Like a Designer, Don’t Act Like One

Jeroen van Erp

05.05.2018
Bekijk alle 13 stories van Jeroen van Erp