Artikel door Esther Scholten
In het kader van ‘100 jaar De Best Verzorgde Boeken in Nederland’
Tijdens de productie van dit artikel is Esther Scholten, directeur van stichting De Best Verzorgde Boeken en auteur van deze tekst, onverwachts overleden. In overleg met het bestuur van stichting De Best Verzorgde Boeken is besloten het artikel postuum te publiceren. De vakjury is dankbaar voor de betekenisvolle bijdrage die Esther heeft geleverd aan de Nederlandse boekverzorging.
Begin februari van dit jaar kwam de vakjury bij elkaar om te beslissen welke boeken van 2025 een Best Verzorgd Boek zouden worden. Ruim 160 boekenmakers hadden in totaal 281 boeken ingezonden en die gingen stuk voor stuk door de handen van ontwerpers Arthur Herrman en Serana Angelista, Jochem Öfner (directie drukkerij RaddraaierSSP), Anniek Meinders (Hoofd Publicaties Van Gogh Museum) en ontwerphistoricus Kylièn Bergh. Minimaal twee dagen hadden zij de tijd om ieder boek afzonderlijk te beoordelen. Na dit ‘voorkijken’ discussieerden zij vervolgens twee dagen achter gesloten deuren over welke boeken de eindselectie zouden halen.
Kylièn Bergh schreef over het proces in het juryrapport: ‘Inmiddels is het honderd jaar geleden dat er voor het eerst een jury bijeenkwam om een selectie te maken van De Best Verzorgde Boeken. De taak luidt misleidend eenvoudig: maak een schifting van uitgaves die in het voorafgaande jaar verschenen zijn, totdat een selectie overblijft van boeken die zich binnen het Nederlandse vakgebied in vormgeving en productie onderscheiden. Een eeuw aan ervaring – met her en der een interruptie – doet denken dat er inmiddels een receptuur of uitgekiende strategie is om boeken te beoordelen. Niets is minder waar.’ Zijn statement was voor de directeur van de jaarlijkse uitverkiezing een mooi uitgangspunt om vier van de vijf juryleden te vragen naar hun ervaringen.
Serana Angelista: ‘Met elkaar moet je door de ruis heen kunnen kijken om tot de essentie te komen.’
Aangezien het mijn eerste keer was in deze jury heb ik bij het voorkijken de tijd genomen om uit te zoeken hoe ik alle ingezonden boeken het beste kon beoordelen. Voorop stond dat ik de makers recht wilde doen door alle boeken mijn volle aandacht te geven. Maar hoe verdeel je je aandacht als je weet dat je maar beperkt de tijd hebt? In eerste instantie was ik te veel bezig met de verantwoordelijkheid die ik als jurylid voelde en probeerde ik zoveel mogelijk aspecten mee te laten wegen. Ik realiseerde me al snel dat dit niet werkte en dat ik me moest concentreren op mijn eigen blik, die van ontwerper en maker. In dit stadium hoefde ik nog niet een ‘alziende’ blik aan te nemen.
Bij ieder boek heb ik me afgevraagd hoe het in de wereld staat: waar gaat het over, wat is de bedoeling, hoe is het gemaakt, hoe maakt het boek een vertaalslag naar de lezer en wat is zijn bestaansrecht? Daarna maakte ik een inschatting hoe het boek zich verhoudt tot de rest van de ingezonden boeken. Niet meteen in de vorm van een competitie: ‘dit boek is beter dan dat boek’, maar om een gevoel te krijgen voor het geheel van de inzendingen en welke rol dat ene, individuele boek daarin speelt.
Met ieder boek ging ik interactie aan. Het was een intiem moment waarbij ik de inhoud en de materialisatie daarvan in ontwerp en productie tot me nam. Pas als deze elementen in elkaar klikten, kon ik het boek loslaten en doorgaan naar het volgende. Op een gegeven moment kreeg ik een bepaald ritme van bladeren, onderzoeken en afwegen te pakken. Waarin ik op een relaxte manier me op het boek kon concentreren en mijn eigen expertise en ervaringen kon laten gelden. Ik vond een juiste cadans en balans om de boeken recht te doen.
De twee discussiedagen heb ik als zeer prettig ervaren. Er was ruimte voor iedereen om de boeken vanuit de eigen discipline te benaderen. Vanuit ontspanning werd het gesprek gevoerd. Al pratend en selecterend ontstond er een collage aan boeken die steeds veranderde naarmate we verder kwamen. Elk argument werd serieus genomen en had weer invloed op de samenstelling. Mijn eigen favoriete boeken maakten ook regelmatig plaats voor andere boeken. Ik vond het mooi om te ervaren hoe iemand met kennis én overtuigingskracht argumenten naar voren bracht waardoor je een boek anders ging zien. En als je eenmaal iets weet, kun je het niet meer ‘ont-zien’. Als jurylid heb je de verantwoordelijkheid om de Zeitgeist van het voorgaande jaar te vangen. Met elkaar moet je door de ruis heen kunnen kijken om tot de essentie te komen. Er zijn geen dealtjes gemaakt. Er was geen strijd van ego’s. We hebben het samen gedaan.
In de selectie heeft het boek Witness me het meest geraakt. Het bevat tekeningen van Palestijnse kinderen in Gaza die hun trauma’s in tekeningen tot uiting brengen. Bij het voorkijken heb ik het boek wel vijf keer ter hand genomen en iedere keer bij het bekijken van de inhoud kwamen er nieuwe lagen van verdriet omhoog. Dat kon omdat het boek op de juiste manier gemaakt is, heel eenvoudig. De inhoud spreekt luid omdat het boek in zijn vorm verstilt. Witness is zeer sterk ontworpen.
Arthur Herrman: ‘Jureren is een oefening in lenigheid van je geest.’
Voor het eerst was ik jurylid. Van tevoren dacht ik dat het voorkijken van circa 280 boeken weliswaar intensief, maar ook overzichtelijk zou zijn. Maar toen ik er twee dagen zat en elk boek de aandacht wilde geven die het verdient, voelde ik de tijd wel heel snel gaan. Het hielp om het systematisch aan te pakken. Ik bekeek elk boek op twee manieren. Eerst als lezer: zo onbevangen mogelijk om te zien welke elementen van het boek het eerste mijn aandacht vroegen. Was dat het onderwerp, het ontwerp, de materialiteit of de technische productie? Ieder boek trok mijn blik op een andere manier. In tweede instantie dook ik dieper het boek in. Ik wilde erachter komen wat de precieze thematiek is, met welke intentie de maker aan de slag is gegaan, hoe het is vormgegeven én uitgegeven. Hiervoor gebruikte ik ook de inschrijfformulieren waarop het ontwerpconcept en de technische bijzonderheden zijn toegelicht. Ik lette daarbij op gedetailleerde ontwerpkeuzes als papiersoorten en typografie, maar vooral ook op het concept en hoe dat in de praktijk uitwerkte. Deze twee verschillende stappen, een onbevangen blik gevolgd door een verdiepend willen weten, vereisen elk een andere concentratie.
Wat ik interessant vond, zowel bij het voorkijken als in de gezamenlijke discussie, was de vraag hoe je omgaat met ‘usual suspects’. Behandel je die kritischer? Zie je een handschrift of een herhaling? Kijk je naar het oeuvre van een bepaalde maker en hoe het nieuwe werk daarin past of beoordeel je elk boek op zijn eigen merites? Al discussiërend ontstond er eigenlijk niet één lijn. We hebben deze vragen per boek anders beantwoord, omdat er veel meer argumenten zijn die meewegen en waar je rekening mee houdt.
Praktisch gezien hebben we de meeste tijd gestoken in de verdeling van de boeken in een stapel ‘gaat zeker door, ‘gaat niet door’ en ‘nog geen consensus’. Een heel plezierig onderdeel vond ik de pleidooien die we konden houden voor een boek dat je als jurylid als enige had uitgekozen. Dat leverde verrassende gesprekken en inzichten op.
Ik gun iedere boekenmaker een vergelijkbare oefening waarbij je voortdurend uitgedaagd wordt verschillende perspectieven aan te nemen, je een mening te vormen om vervolgens samen in gesprek te gaan en keuzes te maken. Ieder jurylid heeft een andere positie in het veld en kijkt anders aan tegen de vraag wat een goed boek is. Dat maakt zo’n juryproces inspirerend, omdat iedereen op scherp wordt gezet om de ander echt te begrijpen en zo tot een goede afweging te komen. Jureren is een oefening in lenigheid van je geest. De beste momenten waren die waarin we het niet met elkaar eens waren: dan gaat het namelijk ergens over.
Een van mijn favoriete boeken was Catalogue of Stolen Objects, Courtesy of van Mirelle van Tulder. Een fascinerend boek in al zijn eenvoud. Dit boek is een logische stap in het makerschap van Van Tulder, waarin ze haar vak als (beeld)onderzoeker en ontwerper combineert. Ze bevraagt de etnografische catalogi en zet vraagtekens bij de impact van de koloniale geschiedenis op dit specifieke cultureel erfgoed. In dit boek komt haar vakmanschap, haar persoonlijke interesse en de intrinsieke drang om boeken te maken allemaal samen.
Jochem Öfner: ‘Er moet ruimte voor experimenten zijn.’
Dit jaar maakte ik het juryproces voor de tweede keer mee. Dat maakte het schiften bij het voorkijken makkelijker. Tegelijkertijd is het zo dat je appels met peren vergelijkt. Hoe kan ik een mooi geproduceerd fotoboek vergelijken met een ansichtkaartenboekje dat bijna uit elkaar valt? Dat is onmogelijk én juist heel leuk om te doen. Ik lette vooral op de keuzes op het gebied van techniek en of die de boodschap van het boek daadwerkelijk vertolken. Ik kan enorm onder de indruk zijn als een boek op technisch gebied met alle pracht en praal gemaakt is, terwijl het boek me dan toch niet raakt.
Ik heb een bepaalde, wellicht naïeve manier van kijken. Bekende namen zeggen mij niet zoveel of dringen niet zo tot me door tijdens het beoordelen. Het leukste vind ik als ik een boek beetpak en meteen denk: ‘wauw!’. Vaak zijn dat boeken die opvallen in hun pure eenvoud. Die met weinig middelen zo mooi mogelijk gemaakt zijn. Dat is ook waar ik vandaan kom: bij Raddraaier hebben we een lange geschiedenis in het maken van mooie boeken met weinig middelen.
Bij het voorkijken heb ik dit keer veel meer boeken geselecteerd waarover ik graag wilde doorpraten. Vooral omdat ik nieuwsgierig was naar de meningen van de andere juryleden en het gesprek daarover. Tijdens de discussies voelde ik me zekerder dan de eerste keer. Uiteraard is mijn mening niet heilig: ook al is een boek voor mij belangrijk, door goede argumentatie van een ander kan ik tot een andere afweging komen. In vergelijking met de vorige keer hield ik het geheel van de selectie vaker voor ogen. Die moet iets zeggen over het productiejaar: wat hebben we als boekenmakers bereikt en waar zat de ontwikkeling? Een goed evenwicht in de selectie is minstens zo belangrijk. Zo moet er ruimte voor experimenten zijn. Daarom kan ik goed meegaan met de keuze om een boek te selecteren dat technisch weliswaar niet goed is geproduceerd, maar toch echt thuishoort bij De Best Verzorgde Boeken, vanwege het onderwerp en de manier waarop de boodschap is vormgegeven bijvoorbeeld. Andersom waren er boeken die technisch zo ongelooflijk goed zijn uitgevoerd dat ze het waard waren om de titel ‘best verzorgd’ te krijgen, zoals het boek van Fiona Tan.
Het uitgeversbelang in de discussie vond ik interessant. Ik denk hierbij aan het boek Catalogue of Stolen Objects, Courtesy of van Mirelle van Tulder dat we hebben geselecteerd. Bijzonder ontworpen, goed gemaakt en het getuigt van veel lef om het uit te geven. Dit boek roept discussie op en daarvoor is het ook gemaakt. Die investering en durf mag ook meetellen, alleen moet je er in de eindselectie geen tien van hebben.
Doordat ik voor de tweede keer jureerde, viel me op dat ook de chemie in de groep bepalend is. Die was dit jaar niet beter of slechter, gewoon anders. Het leukste is dat beide jury’s het boek als een ‘totaalboek’ zagen waarbij het gesprek steeds ging over facetten van vormgeving, techniek en uitgeverschap die bij het maken van een goed boek bij elkaar komen. In dat maakproces is de invloed van een drukker en uitgever vaak minder groot dan die van de ontwerper. Dat de jury van De Best Verzorgde Boeken daarom twee ontwerpers bevat, vind ik logisch.
Kylièn: ‘Ieder boek was een conversation starter.’
Bij het voorkijken was ik heel benieuwd naar alle inzendingen. Hoe breed wordt er ingestuurd, wat is de reikwijdte? Bij mijn eigen selectie ben ik in eerste instantie intuïtief te werk gegaan. Ik bladerde zo onbevangen mogelijk door de boeken en wanneer ik een boek interessant vond, of het juist nog niet begreep, pakte ik de informatie op het inschrijfformulier erbij. Ik begon met de reguliere boeken zoals romans en non-fictie. Ik wilde niet beginnen met het grafische geweld van kunstboeken, omdat dit anders de toon voor alle andere boeken zou zetten.
Er komen zo ongelooflijk veel boeken voorbij. Sommige ken je wel, andere niet. En je ziet boeken die duidelijk ambiëren een ‘best verzorgd boek’ te worden, maar waarbij de vaardigheid er nog niet is of de middelen waarschijnlijk ontbreken om de expertise van een goede lithograaf of drukker in te zetten.
Door een boek in je hand te houden, kun je het pas echt goed beoordelen. Alles telt mee: het gevoel van het boek, het gewicht en de ontwerpkeuzes (papier, formaat, lettertype, beeldredactie). Helaas zijn er bij sommige categorieën zoals romans vaak dezelfde soort ontwerpkeuzes gemaakt, waardoor de boeken geen eigenheid krijgen. Zoiets hoeft helemaal niet in grote (of kostbare) gebaren te zitten.
Tijdens de jurering lagen allerlei boeken met uitgesproken keuzes op tafel en bespraken we of die keuzes interessant, goed of passend waren. De zoektocht naar authenticiteit gaat soms ten koste van de leesbaarheid of dienstbaarheid. Waar hecht je dan het meeste belang aan? Dat leverde veel leuke discussies op.
Deze jury had een fijne dynamiek: de eerste argumentatie per boek werd terughoudend gegeven. Niemand wilde sterk zijn eigen toon zetten maar juist ruimte laten voor debat. Zelf snakte ik vaak naar de mening van Jochem van drukkerij Raddraaier vanwege zijn technische en materiële kennis die ik veel minder heb. We hadden met elkaar gemeen dat we het gesprek over het boek minstens zo waardevol vonden als de uiteindelijke beoordeling. Al pratend vormden de boeken aanleiding om criteria vast te stellen in plaats van dat vastgestelde criteria het uitgangspunt waren. Ieder boek was een conversation starter.
Ter voorbereiding op het schrijven van het juryrapport heb ik oude verslagen uit de jaren zestig gelezen. Heel interessant om te zien hoe het waarderingsprofiel door de decennia heen is veranderd. Boeken waarover toen heel lovend werd gesproken, zouden het nu niet redden en andersom. Ik zie bijvoorbeeld een tendens van recente jury’s om de normen van wat een boek moet zijn te bevragen. Met als gevolg dat boeken die technisch matig zijn uitgevoerd soms toch vanwege het experimentele karakter worden geselecteerd. Daar zou men vroeger steil van achterover zijn geslagen.
De Best Verzorgde Boeken lijkt in de jaren vijftig en zestig van de vorige eeuw echt invloed te hebben uitgeoefend op de kwaliteit van de boekproductie. Ik vraag me af of dit tegenwoordig nog steeds het geval is. In ieder geval zie ik het niet terug bij romans en reguliere non-fictie boeken. De kloof tussen dat genre en de zogenaamde kunstboeken wordt helaas steeds groter.
Een boek uit de selectie dat mij is bijgebleven is Seek You. Twee heel eenvoudig gemaakte boekjes die naadloos bij en in elkaar passen. Ze faciliteren een spel dat de gebruiker kan spelen door zelf dwarsverbanden te leggen. Technisch is het niet bijzonder, maar dit eenvoudige boekje is zo inventief dat ik er heel vrolijk van werd. Heel leuk dat deze jury de selectie durfde op te rekken en het experiment toe te laten.
