Architecten en vormgevers zetten hun schetsen om via reproductiemiddelen en werken daar dan weer verder op door. Zo ontwikkelt een ruwe inspiratieschets zich tot een detaillistisch uitgewerkte tekening of “gelikte” eindpresentatie voor de opdrachtgever.
Het Nieuwe Instituut Rotterdam koos voor het specialistische overzichtsboek ‘Originele kopieën’ uit hun prachtige beeldarchief tekeningen van vooraanstaande Nederlandse architectenbureaus: van Cuypers tot Coenen.
Tot midden 19e eeuw moesten architecten hun bouwtekeningen met de hand overtekenen. Dit tijdrovende kopiëren duurde tot fotoreproductietechnieken zich aandienden. Rond 1870 werkte bouwmeester Cuypers (Rijksmuseum) met de kwetsbare blauwdrukken (cyanotypie), de eerste, chemische voorloper van de fotokopie. Daarnaast kwamen er in 1890 heldere witdruktechnieken. Deze bleven een eeuw lang geliefd, omdat ze meerdere, kleine aanpassingen mogelijk maakten.
Rietveld veranderde graag iets door in de kopie te tekenen of met kleur te markeren, zoals bij zijn lossige plattegronden voor de Textieljaarbeurs (1955).
Rond 1960 besteedden grotere architectuurbureaus hun tekeningen niet meer uit bij reproductiebedrijven maar printen op eigen fotokopieermachines.
Met de Amerikaanse zips (1945-2000) kon ook de architect zonder mooie hand-van-tekenen indrukwekkende “art impressions” maken. Je legde verschillend gekleurde plakfolies over elkaar en complementeerde ze met standaard grids, boompjes, straattegels, personen, auto’s of teksten. Ook grafisch ontwerpers werkten met deze Letraset en Mecanorma afwrijfsystemen.
Makkelijker beschikbaar beeldmateriaal en de eerste kleurenkopieermachines (Xerox, 1973) stimuleerden om ontwerpen met collages te combineren tot “moodboards”. Hierdoor werd de architectuurtekening veelzijdiger: politiek statement of artistieke interpretatie. Op hun fraaie, postmoderne kleurpotloodtekeningen kopieerden Aldo Rossi en Jo Coenen gevels of delen daarvan maar detailleerden die dan net iets anders.
Dat dit studieus getoonzette boek toch een uitmuntend staaltje boekontwerp werd is te danken aan Maureen Mooren. Per reprotechniek wisselt de boekvormgeefster speels inzichtelijk van layout en papiersoort, van mat tot glossy. Detailfoto’s van Johannes Schwartz bewijzen dat architectuurtekeningen een visueel boeiende informatiebron vormen.
Originele kopieën
Auteurs / redactie: Ellen Smit, Clara Haardt, Hetty Berens, Carolin Lange
Design: Maureen Mooren
Uitgever: nai010 uitgevers in samenwerking met Nieuwe Instituut
‘Originele kopieën’ is geselecteerd voor de Best Verzorgde Boeken 2025.
