Opiniestuk van Lou Beeren
Een goed ontwerp begint bij een idee, maar daar houdt het niet op. Tussen het concept en het eindproduct ligt een complex proces waarin creativiteit, technologie, functionaliteit, produceerbaarheid en economische haalbaarheid samenkomen. Juist dit samenspel maakt van ontwerpen een professionele discipline. Toch lijkt deze alomvattende benadering in het hedendaagse ontwerponderwijs steeds meer naar de achtergrond te verdwijnen.
Vorige week vond in Eindhoven de jaarlijkse Dutch Design Week plaats. Het thema van deze editie was R.A.W. (Rebel Autentic Worth), waarbij het lichaam centraal staat. “Eigenlijk draait elk ontwerp om het lichaam”. Dat klopt, al is dat eigenlijk altijd al zo geweest. Van de eerste stenen werktuigen uit de prehistorie tot de meest geavanceerde computers van nu: in feite zijn ze allemaal protheses voor het menselijk lichaam, bedoeld om de kwaliteit van leven te verbeteren. De term ‘design’ wordt vaak gebruikt om dit creatieve proces te omschrijven – maar wat betekent het woord eigenlijk?
Het woord ‘design’ is afkomstig uit Engeland en betekende oorspronkelijk het hele proces van het ontwikkelen en produceren van goederen en diensten. Die betekenis heeft het allang niet meer. Design is nu een woord dat overal voor wordt gebruikt: een modewoord in de marketing. Een beetje kapper noemt zich tegenwoordig Hair-Designer, een patissier Food-Designer en een fitnesscenter Body Design. Onze museumwinkels liggen vol met design prullaria.
Onlangs vroeg ik tijdens een presentatie aan twee vrouwen wat zij onder de term “design” verstonden. De een antwoordde: “Dat zijn van die dure maar onhandige producten” De ander dacht even na en zei: ‘Ik persoonlijk hou er wel van, maar mijn man houdt toch meer van gezelligheid’. Zie hier wat wij ‘designers’ ervan gemaakt hebben.
In veel designopleidingen, waaronder de Design Academy Eindhoven, staat de ontwikkeling van creativiteit centraal. De zogenoemde “ongepolijste experimenten”, en dat is op de tentoonstelling duidelijk terug te zien. Veel van de getoonde ontwerpen hebben meer weg van autonome kunst dan van design. Het is eerder anti-design.
We moeten dan ook niet verbaasd te zijn dat het bedrijfsleven de weg naar design nauwelijks nog weet te vinden. Onlangs zei een ondernemer: Je weet niet wat je in huis haalt met een designer. De meeste Designopleidingen bieden geen enkele kwaliteitsgarantie.
De meeste afgestudeerden kunnen maar moeilijk een geschikte baan vinden, beginnen voor zichzelf of sluiten zich aan bij een collectief. Vanwege de grote financiële onzekerheid besluiten velen er na een paar jaar mee te stoppen, en op zoek te gaan naar ander werk.
Het grote aantal opleidingen in Nederland is hier mede de oorzaak van. Inmiddels zijn er meer dan twintig design- of design gerelateerde opleidingen in Nederland. Elk jaar worden er honderden nieuwe designers kansloos op de markt gezet. Dit is deels het gevolg van een beleid dat gericht is op een zo groot mogelijke instroom. Design blijft een populaire studierichting, maar het niveau van de opleidingen laat veel te wensen over.
Er is niets mis met het centraal stellen van ‘het ruwe, ongepolijste experiment’. Het is zonder meer een heel belangrijk onderdeel van het ontwerpproces, zeker in de beginfase, waarin alles nog mogelijk is. Maar daarna begint het ontwerpproces pas echt. Dan spelen maakbaarheid en haalbaarheid een doorslaggevende rol. Dit is bij uitstek een teamsport. Voor een ontwerper die als solist opereert, is hier geen plaats.
In veel onderwijsprogramma’s wordt te weinig aandacht besteed aan deze aspecten. Een solide, brede basis ontbreekt maar al te vaak. Wanneer ik studenten hierop wijs, krijg ik vaak als reactie: ‘Daar houden we ons niet mee bezig; Wij zijn meer conceptueel bezig’. Het woord ‘conceptueel’ betekent echter simpelweg ‘idee’, en achter elk ontwerp – zelfs dat van een wasknijper – schuilt een idee.
Het lijkt wel alsof het woord ‘marketing’ een vies woord is geworden, maar dan moet je niet verbaasd zijn als veel pilotprojecten de implementatiefase niet halen. Daar kun je het bedrijfsleven en de overheid de schuld van geven, maar dat is een puur zwaktebod. Hetzelfde geldt voor de roep om meer financiële steun vanuit het bedrijfsleven en de overheid. Zorg er eerst voor dat je daadwerkelijk de vakmensen opleidt waar behoefte aan is.
Een drastische vermindering van het aantal designopleidingen is noodzakelijk. Het is onverantwoord om studenten op te leiden die geen toekomstperspectief hebben. Het plezier van een boeiende studie is snel vergeten zodra men geconfronteerd wordt met de wrange realiteit dat men het beoogde beroep niet kan uitoefenen.
Ik besef dat deze oproep op veel weerstand zal stuiten. Daarom nodig ik de diverse instanties, zoals het CWI (Centrum voor Werk en Inkomen), de BNO (Beroepsorganisatie Nederlandse Ontwerpers) en het ministerie van Onderwijs, uit om hiernaar een grondig onderzoek in te stellen. Een nauwe samenwerking met de opleidingen is daarbij noodzakelijk.
Lou Beeren
Lou Beeren (1939) is industrieel ontwerper, voormalig Design Manager bij Philips, medeoprichter van PION (Product Industrial Design North) en voormalig hoofddocent aan de AIVE (tegenwoordig Design Academy Eindhoven).
Dit artikel verscheen eerder in het Eindhovens Dagblad op 29 oktober, 2026
Portretfoto: Sven Jach / RTV Noord
