Longread door Marjan Thielen
Net buiten Eindhoven, in het buitengebied van Oirschot, ligt Nieuw Zwanenburg, een fieldlab waar landbouw, design en innovatie actief met elkaar verweven zijn. Wat hier groeit, is meer dan gewas. Het is een manier van denken. Een manier van maken. En misschien zelfs een voorzichtige blauwdruk voor hoe we in de toekomst met onze leefomgeving omgaan.
Nieuw Zwanenburg functioneert als een werkplaats waar de volledige keten van zaad tot toepassing zichtbaar en tastbaar wordt gemaakt. Op de akkers groeien vezelgewassen zoals hennep, vlas, olifantsgras en sorghum. Gewassen die niet alleen bijdragen aan een gezonder bodemleven, maar ook dienen als grondstof voor onderzoek en ontwikkeling. In nauwe samenwerking met Rijkswaterstaat, een van de belangrijkste partners, wordt hier gewerkt aan de vraag hoe we onze infrastructuur anders kunnen vormgeven: minder belastend en meer in balans met de omgeving. Wat hier wordt geoogst, verdwijnt niet anoniem in een industrieproces, maar wordt onderzocht en bewerkt tot concrete toepassingen binnen de grond-, weg- en waterbouw.
Dat maakt deze plek bijzonder. Hier zie je hoe velden met vezelgewassen veranderen in bijvoorbeeld een lantaarnpaal of een biobased verkeersbord langs de A58.
Nieuw Zwanenburg is geen puur technische of agrarische omgeving. Juist de combinatie met design maakt het verschil. Ontwerpers worden uitgenodigd om met een frisse blik naar materialen te kijken, niet alleen als oplossing, maar als vertrekpunt. Wat kan een materiaal nog meer zijn? Welke toepassingen liggen buiten ons huidige denkraam?
Door die ruimte voor experiment ontstaan verrassende projecten en nieuwe invalshoeken. Zo werd in samenwerking met Rijkswaterstaat en Natrufied Architecture het geluidsscherm ZachtZicht ontwikkeld: volledig biobased, gemaakt met gewassen van het veld en ontworpen als zowel geluidsscherm als habitat voor planten en dieren. Op het terrein van Nieuw Zwanenburg is momenteel een prototype te zien.
Ook op biochemisch niveau wordt er met de opbrengst van het land gewerkt. Ontwerper Tjeerd Veenhoven onderzoekt hoe gedroogde hennep met mycelium kan worden gefermenteerd om zo de lignine uit de plant te ontrekken. Dit kan dienen als plantaardig alternatief voor bitumen in asfalt. Hoewel het project nog in ontwikkeling is, is het veelbelovend. Zelfs een gedeeltelijke vervanging zou al een grote vooruitgang betekenen voor de wegenbouw van de toekomst.
Onder de kapschuur wordt er weer op een heel andere schaal gewerkt. Daar werkt Jelle Feringa dankzij OpZUID aan een robot die op locatie geluidswallen kan bouwen met aarde. Het ontwerp is door ProRail gecertificeerd en kent een footprint dat 10% slechts bedraagt van de norm. Een intrigerend voorbeeld van hoe technologie en biobased bouwen samenkomen.
Een project als Bodemwijsheden van Marjan Thielen maakt deze manier van werken op een meer poëtische manier zichtbaar. In dit experiment werden katoenen servetten begraven op diverse locaties door heel Nederland en later weer opgegraven. Wat zichtbaar werd, is niet alleen het vergaan van materiaal, maar vooral het werk van de bodem zelf. Soms is er nauwelijks iets veranderd, soms is het servet vrijwel verdwenen. Het resultaat laat zich niet sturen of verklaren en vraagt om observatie in plaats van controle. Het maakt voelbaar dat ook wat zich buiten ons zicht afspeelt, van grote betekenis is.
Die open houding loopt als een rode draad door alles wat op Nieuw Zwanenburg gebeurt. Het is een plek waar niet alles vastligt, waar ruimte is voor experiment en waar falen net zo waardevol kan zijn als slagen. Juist in dat zoeken ontstaat nieuwe kennis. Kennis die graag gedeeld wordt. Met partners of tijdens open dagen, bijeenkomsten en events, wanneer het veld letterlijk opengesteld wordt voor publiek. Bezoekers kunnen dan rondlopen tussen de gewassen, exposities bekijken, in gesprek gaan met designers en onderzoekers en ervaren hoe abstracte thema’s zoals duurzaamheid en circulariteit concreet worden gemaakt.
Wat Nieuw Zwanenburg uiteindelijk laat zien, is dat de transitie naar een biobased en regeneratieve manier van werken niet alleen een technische uitdaging is, maar ook een culturele. Het vraagt om andere verhalen, andere beelden en een andere manier van kijken. Door landbouw, ontwerp en technologie met elkaar te verbinden, ontstaat er ruimte voor die nieuwe perspectieven.
Misschien is dat wel de grootste kracht van deze plek: dat het niet alleen oplossingen ontwikkelt, maar ook verbeelding voedt. En daarmee de vraag stelt hoe we willen bouwen, leven en samenwerken in een wereld die steeds meer vraagt om balans met wat er al is.
Open Dagen
Nieuw Zwanenburg, Oirschot
8 – 9 mei, 2026
nieuwzwanenburg.nl/program
Fotografie: Sean Fisher
